Trang chủ / Câu chuyện Nhật Bản / Lịch sử Nhật Bản: Bài học mỏ đồng núi Ashio

Lịch sử Nhật Bản: Bài học mỏ đồng núi Ashio

Vụ ô nhiễm mỏ đồng núi Ashio kéo dài suốt từ thế kỉ 19 đến cuối thế kỉ 20 được biết đến như là vụ ô nhiễm công nghiệp đầu tiên ở Nhật Bản. Năm 1550 hai người nông dân lần đầu tiên phát hiện ra đồng ở đây. Vào thời điểm ấy không ai nghĩ rằng phát hiện mang tính ngẫu nhiên này sẽ mang đến biết bao khổ đau và nước mắt cho cư dân vùng mỏ này kéo dài suốt 400 năm.

Từ phát hiện ban đầu đến khi được khai thác với quy mô lớn

Mỏ đồng Ashio nằm ở khu phố Ashio, thành phố Nikko trên thượng lưu sông Watarase phía tây tỉnh Tochigi.

Năm 1550, khoáng đồng ở đây được được phát hiện lần đầu tiên nhưng phải đến năm 1610 dưới thời Ê-đô, hoạt động khai mỏ mới chính thức được bắt đầu. Vào thời đó phố Ashio được mệnh danh là khu phố “ngàn nhà” rất phồn vinh, với hệ thống công trường khai mỏ, luyện đồng và có cả xưởng đúc tiền riêng. Vào thời điểm đỉnh cao mỏ đạt sản lượng khai thác khoảng 1200tấn/năm. Nhưng từ cuối thời Ê-đô đến đầu thời Minh Trị hoạt động khai khoáng nơi đây đình đốn có lúc rơi vào tình trạng bên bờ vực phá sản.

Trong bối cảnh các ý kiến bi quan về tương lai của mỏ đồng Ashio ngày một tăng, năm 1877 ( năm Minh Trị thứ 10) Furukawa Ichibei, người sáng lập tập đoàn tài phiệt Furukawa bắt tay vào kinh doanh khai khoáng tại đây. Trong một vài năm đầu, việc kinh doanh không đem lại kết quả gì đáng kể nhưng vào năm 1881(năm Minh Trị thứ 14) thì phát hiện ra mạch đồng lớn. Sau thời điểm này cùng với sự tiến bộ của kĩ thuật thăm dò, các mạch đồng liên tiếp được khám phá và đến đầu thế kỉ XX , sản lượng đồng khai thác được ở Ashio đã chiếm tới ¼ sản lượng đồng của toàn nước Nhật.

Trải qua thời Minh Trị, Taisho rồi Showa, mỏ đồng liên tiếp được mở rộng và kĩ thuật khai thác quặng tiên tiến cũng được đưa vào phục vụ thăm dò khai khoáng. Trong lòng ngọn núi chứa mỏ đồng dần hình thành một hệ thống đường hầm khai khoáng ngoằn ngòeo và từng bước được nối dài qua mỗi thời kì lịch sử. Xung quanh khu vực khai khoáng là hệ thống lọc rửa quặng, nhà xưởng tinh luyện đồng, khu nhà ở cho người lao động, trường tiểu học và đền thờ Thần đạo. Ban đầu người ta dùng xe ngựa để vận chuyển nguyên vật liệu, khoáng sản và người lao động nhưng sau đó các phương tiện giao thông hiện đại như ô tô và hệ thống đường sắt được xây dựng phục vụ đắc lực công cuộc khai khoáng ở đây. Ngày 28 tháng 2 năm 1973, mỏ đồng đóng cửa. Trải qua 400 năm khai thác toàn bộ đường hầm mỏ chạy dọc ngang trong lòng núi đã đạt đến độ dài kỉ lục 1234 Km (tương đương với khoảng cách từ Tokyo đến Hakata).

Sau khi mỏ đóng cửa, ở đây vẫn diễn ra hoạt động chế luyện đồng tại các công xưởng với nguyên luyện ngoại nhập nhưng đến năm 1989 cùng với sự ngừng hoạt động của tuyến đường sắt vận chuyển hàng hóa đến Ashio, hoạt động của các công xưởng ở đây chấm dứt.

Nỗi ám ảnh mang tên Ashio

Hoạt động khai thác và chế biến đồng ở núi Ashio với quy mô lớn đã gây ra sự ô nhiễm khủng khiếp suốt từ thế kỉ 19 đến giữa thế kỉ 20 trong phạm vi lưu vực sông Watarase thuộc tỉnh Gunma và Tochigi.
Hơi gas độc và mưa a-xít từ hoạt động khai khoáng đã biến khu phố Ashio và vùng núi phụ cận xung quanh thành hoang mạc. Từng vùng đất lần lượt bị mất cây và đổ nát. Hiện tượng đất đai sạt lở này cho đến nay vẫn còn tiếp diễn dù mức độ nguy hiểm đã giảm dần.

Watarase và tích tụ ở hạ lưu. Sự tích tụ này là nguyên nhân chính gây nên nạn lụt lớn trên sông Watarase. Cư dân trong vùng lần đầu tiên cảm nhận thấy rõ ràng sự ô nhiễm trên diện rộng ở đây khi thấy một lượng lớn cá Ayu trên sông watarase bị chết. Tuy nhiên tờ báo đầu tiên đưa tin về hiện tượng này là tờ Asano cũng chỉ viết một cách mập mờ “rất có thể là do việc khai khoáng ở núi Ashio”.

Ngày 31 tháng 10 năm 1885 báo Shitano đưa tin cây cỏ ở núi Ashio bị chết khô. Cá chết hàng loạt trên sông Watarase và cây cỏ trên núi héo khô là hai sự kiện đầu tiên về vụ ô nhiễm Ashio được đưa tin trên báo. Tiếp theo là sự chết héo trên diện rộng của lúa do trồng trên đất ruộng là nơi trầm tích đất lở từ mỏ đồng. Diện tích đất trồng bị bao phủ bởi thứ đất này ngày một rộng ra do ảnh hưởng của những trận lụt do sông Watarase gây nên. Phạm vi ô nhiễm đã mở rộng ra khỏi khu vực phụ cận sông Watarase.
Năm 1901 ngôi làng Matsugi tiếp giáp với phố Ashio trở thành ngôi làng hoang vì cư dân ở đây không thể chịu nổi khói độc từ mỏ khoáng. Các ngôi làng gần Matsugi cũng dần dần trở thành chốn không người. Nhiều biện pháp khắc phục được đưa ra nhưng kết quả không đem lại là bao. Đến tận năm 1971 gạo thu hoạch được ở Morita qua kiểm tra còn thấy nhiễm Cadimi.

Năm 1899 theo Văn phòng theo dõi ô nhiễm mỏ đồng của hai tỉnh Tochigi và Gunma thì số người chết do nhiễm độc lên tới 1064 người. Đương thời ( năm 1901) có đến hơn 800 người sinh sống ở đây nhưng trong vòng năm năm liền tuyển lính chỉ có hai người trúng tuyển, trong hai người đó thì một người sau khi vào quân đội chỉ 10 ngày đã mắc bệnh phải rời ngũ.

Những chính sách nửa vời và hai mặt của chính phủ

Từ năm 1891 bất chấp sự phản đối của nghị viên Tanaka tại quốc hội, chính phủ Minh Trị không ngừng đẩy mạnh khai thác mỏ đồng. Đương thời các cuốn sách có liên quan đến mỏ đồng và sự ô nhiễm nơi đây như “ Ô nhiễm mỏ đồng Ashio-thông tin về miền duyên hải watarase” ngay sau khi phát hành đã bị chính quyền Minh Trị ban hành lệnh cấm bán.
Năm 1897 nông dân trong vùng xung quanh mỏ xếp thành hàng dài kéo lên Tokyo để “trần tình”. Hành động này đẩy dư luận lên cao và để đối phó vào tháng 3 cùng năm, chính phủ Minh Trị cho thành lập “ Ủy ban điều tra ô nhiễm mỏ đồng Ashio” và sau đó là sự ra đời một vài sắc chỉ về “phòng trừ ô nhiễm”.

Tuy nhiên tất cả những biện pháp nửa vời và mang tính hai mặt của chính phủ Minh Trị đưa ra trên thực tế đều không đưa lại kết quả gì. Thực tế này được về sau nhắc lại và công nhận chính thức trong “Sách trắng về môi trường” phát hành năm 1993.

Không cam chịu số phận, những nạn nhân của mỏ đồng tiếp tục đấu tranh phản đối việc khai mỏ ở đây. Cuộc đấu tranh quy mô lớn lần 3 nổ ra vào tháng 9 năm 1898 và lần 4 bùng phát vào tháng 2 năm 1900. Trong lần thứ tư đã diễn ra xung đột giữa những người nông dân và cảnh sát. Kết quả là có nhiều nông dân bị bắt.

Ngày 10 tháng 12 Năm 1901 ( năm Minh Trị thứ 34), nghị viên quốc hội Tanaka lập kế hoạch chặn kiệu thiên hoàng Minh Trị giữa đường để tố cáo sự tình mỏ đồng . Kế hoạch bị lộ và thất bại . Tanaka bị cảnh sát bắt giam và thẩm vấn suốt một ngày liền. Tuy thất bại nhưng sự kiện này đã làm cho cả thành phố Tokyo náo động, số đặc biệt của các tờ báo đưa tin vụ việc được phân phát khắp nơi, những thông tin trung thực về mỏ đồng được khuyếch tán rộng trong dân chúng. Sau cố gắng bất chấp nguy hiểm của Tanaka , liên tiếp các đoàn học sinh đã kéo đến đây tham quan học tập, dư luận lên cao và kết quả là vào năm 1902 chính phủ phải thành lập “Ủy ban điều tra ô nhiễm mỏ đồng” lần thứ hai. Ủy ban này vào năm 1903 đã đưa ra kết luận rằng sau khi thực thi sắc chỉ phòng chống ô nhiễm năm 1897 thì sự ô nhiễm đã giảm đi đáng kể và đưa ra đề án xây dựng “hồ chứa nước thải” quy mô lớn nhằm ngăn chặn thứ nước này tràn ra sông Watarase. Ủy ban cũng kết luận rằng tác hại đối với cây trồng vật nuôi chủ yếu là do hoạt động khai khoáng đã diễn ra từ thời gian trước đó, hoạt động khai khoáng hiện tại không gây ra ảnh hưởng ô nhiễm nào đáng kể bằng chứng là trong vùng đã có vụ lúa bội thu. Tuy nhiên trên thực tế thì không phải vậy. Tanaka trong buổi vừa đi bộ vừa diễn thuyết vào tháng 10 năm 1903 với chủ đề “ Vụ lúa bội thu trên vùng đất ô nhiễm” đã khẳng định “ Nguyên nhân được mùa nhất quyết không phải là do tác dụng của các biện pháp phòng tránh. Đó là do trận lụt năm ngoái đã đem đất mới phủ lên vùng đất bị ô nhiễm”. Năm 2006 Bộ giao thông, vận tải, đất đai Nhật Bản chính thức thừa nhận nội dung bài diễn thuyết trên là đúng hoàn toàn chính xác.

Những nạn nhân của mỏ đồng và hành trình đi tìm công lý

Nạn nhân của “Vụ ngộ độc núi Ashio” nổi tiếng toàn quốc chủ yếu là những người dân sống quanh khu mỏ và ở khu vực hạ lưu sông Watarase. Hơi gas độc cùng với kim loại nặng sản sinh từ quá trình đào, rửa và tinh luyện quặng hòa cùng với nước thải chảy về hạ lưu làm ô nhiễm toàn bộ nguồn nước và diện tích đất nông ngiệp trong vùng. Hơi gas độc gây nên mưa A-xít khiến những ngọn núi quanh vùng mỏ trở thành những ngọn núi chết. Mưa gây ra nạn sạt lở ở những ngọn núi không bóng cây này và lượng đất lở theo sông Watarase chảy về vùng hạ lưu chất lại ở đó, cản trở dòng chảy gây nên nạn lụt lớn. Lũ lụt đưa đất đai bị nhiễm độc đi khắp nơi. Những ngôi làng nơi người dân sống bằng nông nghiệp trở thành những ngôi làng hoang vì lúa ở đây không sống được và có sống được cũng không thể trổ bông.

Từ những phản ứng lẻ tẻ ban đầu những người nông dân đã tập hợp lại để đấu tranh. Sát cánh cùng với những người nông dân bất hạnh là nghị viên Tanaka Shozo( 1841-1913). Ngay từ rất sớm Tanaka đã nhận ra khuôn mặt gớm ghiếc của mỏ đồng và tương lai không mấy tốt đẹp của những người dân trong vùng. Bất chấp sự nguy hiểm khi phải đấu tranh đơn độc và đối đầu với nhiều thế lực năm 1896, Tanaka chính thức chất vấn về tính bất chính của mỏ đồng tại quốc hội. Không dừng lại ở đó, ông cùng với những người bạn đã lập ra các văn phòng theo dõi ô nhiễm mỏ đồng tại hai tỉnh Gunma và Tochigi.

Mức độ ô nhiễm ngày càng trầm trọng với quy mô lớn do mỏ đồng Ashio khiến ông đi đến một quyết định mạo hiểm. Năm 1901 Tanaka từ bỏ công việc nghị viên quốc hội để lập kế hoạch trực tiếp gặp thiên hoàng Minh Trị đưa đơn tố cáo. Ông định chặn thiên hoàng Minh Trị trên đường trở về từ phiên khai mạc quốc hội để đưa đơn tố cáo nhưng kế hoạch bất thành. Ông bị cảnh sát bắt, thẩm vấn nhưng đến chiều tối thì được thả. Sự đàn áp này không làm ông nản chí. Năm 1904 khi biết chính phủ Minh Trị sẽ tiến hành đại dự án xây dựng hồ chứa nước trong vùng và ngôi làng Yutana sẽ nằm dưới lòng hồ, Tanaka quyết định dọn nhà đến sống ở đây. Ông trở thành người lãnh đạo của phong trào đấu tranh đòi đóng cửa mỏ đồng. Tanaka cùng với nông dân trong vùng đặc biệt là nông dân làng Yutana đã đấu tranh quyết liệt chống “ sáp nhập” với làng khác, chống “ thu mua ruộng đất” , phản đối “ cưỡng chế di dời”…Nhưng cố gắng ấy đều vô vọng. Năm 1906 toàn bộ ngôi làng bị mua với giá rẻ với lí do khu đất ở đây thuộc danh sách “đất bất hợp pháp”. Trong số 2500 người dân ở đây có trên 100 người bao gồm Tanaka quyết ở lại đến cùng dù đất đã bị bán. Đến năm 1907, chính quyền tỉnh Tochigi cưỡng chế người dân phá hủy các ngôi nhà và cho phá đê làm ngôi làng ngập chìm trong nước. Những người nông dân không khuất phục tiếp tục dựng nhà tạm nán lại trên mảnh đất của mình nhưng đến năm 1917 thì họ cũng phải dời bỏ đến sống ở các khu phố khác. Ngôi làng mang tên Yutana đến đây hoàn toàn xóa sổ.

Mỏ đồng sau bốn trăm năm

Sau cuộc hành trình 400 năm ròng, ngọn núi Ashio lại dần trở về nguồn cội . Sau khi mỏ đồng đóng cửa vào năm 1973, những hoạt động khắc phục ô nhiễm và tái bảo tồn thiên nhiên được cấp tập tiến hành. Khu mỏ đồng Ashio cùng với những dấu tích của nó trở thành di sản văn hóa quốc gia vào năm 2007 .

Năm 2008 dấu tích nhà kho chứa thuốc nổ và khu vực hầm mỏ được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia. Hồ nước mang tên Yutana có hình trái tim được hoàn thành vào năm 1990 trở thành nơi điều tiết và cung cấp nước cho các thành phố vệ tinh. Màu xanh dần phủ lại nơi này. Vào ngày nghỉ khu vực quanh hồ đã trở thành nơi người dân từ khắp nơi đổ về tiến hành các hoạt động vui chơi ngoài trời, dã ngoại thể thao. Con tàu trước đó vốn được dùng để chở công nhân vào hầm mỏ và chở quặng ra thì giờ đây trở thành phương tiện đưa du khách thưởng ngoạn đường hầm. Những đoạn đường hầm rộng và an toàn nhất được gia cố để đón khách du lịch. Những bức tượng tái hiện cảnh lao động dưới hầm mỏ qua từng thời đại được dựng khắp nơi. Khi dạo trong đường hầm du khách cũng sẽ có cơ hội được tham quan một bảo tàng nho nhỏ nơi ghi lại những bước thăng trầm của mỏ đồng. Ở đó có bộ sưu tập tiền qua từng thời đại, có cảnh phu phen lao động nặng nhọc dưới lòng đất sâu, có những bức ảnh chụp từng đoàn người nông dân trên hành trình đi tìm công lí. Và tất nhiên ở đó có chân dung của Tanaka Shozo với bộ râu dài bạc trắng, vầng trán rộng đầy nếp nhăn và đôi mắt u sầu. Tanaka cùng với Saigo Takamori rồi sau này là Yosano Akiko đã trở thành những nhân vật lịch sử được đưa vào sách giáo khoa và được nhiều người yêu mến. Tư tưởng và hành động của họ đã vượt rất xa thời đại họ sống, họ đã đau và thức tỉnh trước đại đa số người Nhật cả một, hai thế kỉ. Và cũng bởi sự tiên phong này, họ đã cô đơn ngay trong lòng đồng loại và chịu không ít đắng cay. Saigo Takamori, vị tướng có vai trò quan trọng trong việc đưa chính quyền từ tay Mạc phủ Tokugawa về tay phe Minh Trị, cuối đời đã phải chấp nhận cầm gươm đứng lên chống lại Minh Trị và rồi tự sát để giữ trọn khí tiết. Tanaka Masazo đã đơn độc giữa quốc hội, bị bắt, bị thẩm vấn và chết khi công lí chưa được thực thi. Yosano Akiko không bị bắt như Tanaka, không bị dồn đến đường cùng như Saigo Takamori nhưng bị coi là “đồ phản quốc” và trên mặt báo chí đương thời rất nhiều thi sĩ, triết gia công khai kêu gọi đuổi bà ra khỏi nước Nhật.

Một vòng quay hoàn hảo của mỏ đồng Ashio cũng như số phận của ba nhân vật lịch sử cận đại Nhật Bản: Tanaka Shozo, Saigo Takamori, Yosano Akiko vừa giống như ví dụ minh họa cho sự trớ trêu của lịch sử vừa là bằng chứng hiển nhiên chứng minh cho sự bất diệt của chân lý.

 

Đọc thêm

18 quy tắc ứng xử của học sinh tiểu học ở Nhật Bản

Mới đây, một bộ quy tắc ứng xử dành cho học sinh tiểu học ở …

Leave a Reply